De bijdrage van ervaringskennis en -deskundigheid aan herstelgerichte zorg in de ggz

Doel en doelgroep

Dit promotieonderzoek borduurt voort op een in 2017 gestart RAAK-onderzoeksproject getiteld ‘De bijdrage van ervaringsdeskundigheid van professionals in de praktijk van zorg en welzijn’ naar het gebruik van ervaringsdeskundigheid van en door zorgprofessionals in Overijssel. In het betreffende project wordt gezocht naar manieren om ervaringskennis onder zorgprofessionals te ontsluiten. Het promotieonderzoek heeft als doel om de professionele inzet van ervaringsdeskundigheid in de GGZ te onderzoeken en te verstevigen. Hierbij zal ingegaan worden op relationeel-ethische verschuivingen die plaatsvinden bij de implementatie van ervaringsdeskundigheid en de betekenis van die inkleuring. 

Het onderzoek beoogt een bijdrage te leveren aan zowel theorievorming, de waarde van ervaringsdeskundigheid en in het bijzonder een versteviging en verduurzaming daarvan binnen de (ggz) praktijk- en beroepsinnovatie.  

Relevantie voor de beroepspraktijk en onderwijs

De participatie van kwetsbare burgers en de vermaatschappelijking van de zorg vormen belangrijke beleidsthema’s van landelijke en lokale overheden en van organisaties op het gebied van zorg en welzijn. Ervaringsdeskundigheid, die gebaseerd is op persoonlijke ervaringen met ontwrichting en het herstel daarvan, is in dit kader sterk in opmars. Ervaringsdeskundigen hebben vaak creatieve oplossingen, kunnen vanuit eigen ervaring bemoedigen en verminderen het stigma dat participatie kan blokkeren. GGZ Nederland, het ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) zijn van mening dat ervaringsdeskundigheid het herstel en de participatie van ‘verwarde’ en kwetsbare burgers kan bespoedigen. De behoefte aan ervaringsdeskundigheid binnen de zorgverlening is groot. Zo ook binnen het sociaal werk en de GGZ sector.

HBO-opgeleide zorgverleners worden geconfronteerd met nieuwe rollen en opvattingen over hun beoogde professionaliteit binnen het veranderde zorglandschap. Het samenwerken met ervaringsdeskundigen vraagt om nieuwe aanpakken en handelingsrepertoire onder professionals. Daarnaast blijkt een groot deel van de professionals eigen cliëntervaringen te hebben waarvan nog weinig gebruik gemaakt wordt.  Het inventariseren van ervaringskennis en de mogelijkheid om deze door te ontwikkelen richting ervaringsdeskundigheid ten behoeve van cliënten, is een proces dat zeer actueel is binnen de GGZ. Vanwege cultuur en negatieve beeldvormingsprocessen lijkt het moeilijk te zijn om die inzet vrij baan te geven. Ook door de beroeps- en gedragscodes waar professionals mee te maken hebben, worden barrières opgeworpen. De zorgstandaardisatie en het evidence based werken in de GGZ praktijk heeft naast kwaliteit ook geleid tot een verenging van de beroepsopvatting. 

Veel zorgorganisaties moeten wennen aan het idee dat ook reeds werkende zorgprofessionals ervaringsdeskundig kunnen zijn en zich als zodanig profileren. Deze zorgprofessionals hebben behoefte aan validering van hun nieuwe rol, kennis en praktische handvatten teneinde hun ervaringsdeskundigheid adequaat te kunnen benutten.

De relevantie voor de beroepspraktijk is in deze zin dus tweeledig, dit onderzoek draagt bij aan een stevigere legitimering van de implementatie van ervaringsdeskundigheid binnen zowel onderwijs als praktijk.

Relevantie voor het onderwijs

Het aantal studenten met ingrijpende levenservaringen is indrukwekkend. Uit eerder onderzoek van zowel Hogeschool Windesheim als Hogeschool Utrecht blijken in totaal tweederde van de studenten van sociale opleidingen persoonlijk of via een naaste, ervaringen te hebben met psychiatrie, verslaving of andere problematiek (Karbouniaris, 2009; Weerman, 2016).

Over het algemeen werd tot voor kort in sociale opleidingen marginaal aandacht besteed aan deze persoonlijke ervaringen van studenten (of docenten) als bron van kennis en deskundigheid, maar zowel landelijk als internationaal krijgt dit in toenemende mate aandacht. Recente  ontwikkelingen in het sociale domein maken juist het belang van aansluiten bij de leef- en belevingswereld van mensen in kwetsbare posities duidelijk. Dat veronderstelt een speciaal inlevingsvermogen, maar ook een vermogen om vanuit een ander perspectief dan van jezelf als professional te kijken naar krachten en kansen. Het gebruik maken van eigen ervaringen en ervaringskennis, in hetzelfde schuitje gezeten te hebben, geeft daarin een voorsprong. Zeer recent heeft Instituut Social Work ervaringskennis als één van de drie speerpunten van haar nieuwe brede bachelor Social Work opgenomen. Ook in de eindkwalificaties van de betreffende opleiding vormt dit een essentieel onderdeel. Hiermee rijst de behoefte naar gedegen theorie en methodiekvorming die benut kan worden in het toekomstige onderwijs.

Het onderzoek kent zodoende naast haar praktijkaandeel een stevige inbedding in het nieuwe Social Work onderwijs van de HU. Intern wordt de verbinding tussen onderwijs en onderzoek versterkt vanwege de link tussen de programmalijn ‘Ervaring als kennisbron en bron van deskundigheid, herstel en empowerment’ en het genoemde speerpunt van de nieuwe brede bachelor Social Work. Met het instituut voor Verpleegkunde Studies van de HU vindt reeds uitwisseling plaats omtrent de positionering van ervaringsdeskundigheid binnen bachelorverband. Daarnaast is er een intensieve en doorlopende uitwisseling en samenwerking met Hogeschool Windesheim en haar lectoraat GGZ en Samenleving. 

Consortium/projectpartners

  • Hogeschool Windesheim
  • VUmc
  • Dimence
  • GGNet
  • RIBW-GO

Er is een samenwerkingsverband met Power Us, een internationaal netwerk bestaande uit docenten en onderzoekers van hogescholen waar gewerkt wordt met ervaringskennis en deskundigheid in de verschillende studieprogramma’s.

Cofinanciering

RAAK-publiek (RAAK.PUB03.042)

Resultaten/tussenproducten

Een eerste kwantitatieve meting en kwalitatieve dataverzameling versterken de aanname dat een aanzienlijk percentage (gemiddeld 45%) van de professionals een potentieel aan ervaringskennis heeft en een deel van hen wil dit ook wil benutten. Professionals ervaren echter vaak nog moeilijkheden om de beide rollen (professional én ervaringsdeskundig) te integreren en om die reden gaat aandacht uit naar het persoonlijk-professionele proces. Cliënten reageren over het algemeen positief op de introductie van de ervaringsdeskundige professional. In de organisaties is echter nog veel onwetendheid over deze nieuwe rol, met name onder regiebehandelaren (psychiaters/psychologen). 

Er zijn in 2018 reeds twee presentaties op congressen gehouden, in zowel Nederland & Engeland en er is een artikel geplaatst in vakblad Tijdschrift Participatie & Herstel. Er is een conferentie georganiseerd voor 400 bezoekers alwaar een tussenstand werd besproken. In 2019 staat wederom een conferentie ingepland en zijn twee bijdragen op internationale conferenties geaccepteerd.

Overzicht van publicaties van Simona Karbouniaris.  

Looptijd: 2019 - 2023 
Betrokken lector: Prof. Dr. Jean Pierre Wilken 
Promotor: Prof. dr. T. Abma 
Co-promotoren: Prof. dr. J.P. Wilken en dr. A. Weerman 
Betrokken onderzoeker: Simona Karbouniaris
Betrokken opleidingen: Social Work 
Betrokken universiteit: VUmc (afdeling Metamedica) 
Meer informatie: website Windesheim

 

Participatie Zorg en Ondersteuning


Over het lectoraat