"Geen technologische vooruitgang zonder ethiek"

17-05-2019

De digitale revolutie komt in een steeds hogere versnelling terecht. Technische kennis geeft ons meer mogelijkheden dan ooit, maar hoe gaan we al die kennis inzetten? Die vraag wordt steeds urgenter, betoogde Raymond Slot, lector Intelligent Data Systems aan Hogeschool Utrecht, in zijn afscheidscollege op 17 mei. Hij pleit voor integrale aandacht voor kritisch denken, persoonlijke ontwikkeling, duurzaamheid en ethiek in technische opleidingen en onderzoeksprogramma’s.

Raymond Slot

“Complexe menselijke taken worden steeds vaker geautomatiseerd en computers overvleugelen de mens steeds vaker in kennis. Denk bijvoorbeeld aan zelfrijdende auto’s en virtuele assistenten. Techniek geeft ons dus meer mogelijkheden en macht dan ooit. Daardoor wordt de vraag hoe we al die technische kennis gaan toepassen steeds belangrijker”, betoogt Raymond Slot, lector Intelligent Data Systems aan Hogeschool Utrecht.

Maatschappelijke keuzes

“We staan als maatschappij op een kruispunt. Met onze huidige kennis en kunde zijn we in staat voor allerlei problemen oplossingen te vinden waar onze voorouders alleen maar van konden dromen. Zo kunnen informatietechnologie en robotica helpen om oogsten te verbeteren en om weerpatronen te identificeren. Maar ICT-technologie kan ook worden gebruikt om mensen in de gaten te houden, om de privacy van mensen te schenden of om schade toe te brengen aan mensen via cybercrime. We kunnen onze macht dus positief inzetten maar ook negatief, richting een ‘Big Brother’-maatschappij. Hoe maken we de juiste maatschappelijke keuzes?”

“Bedrijven, overheden, onderzoeks- en opleidingsinstituten kunnen volgens mij niet de juiste keuzes maken als ze dat alleen doen op basis van technologische en financiële motieven. Minstens zo belangrijk zijn zaken als kritisch denken, persoonlijke ontwikkeling, duurzaamheid en ethiek. Die factoren moeten daarom integraal in onze opleidingen en onderzoeksprogramma’s en in besluiten van overheden en bedrijven meegenomen worden. We willen mensen opleiden die niet alleen goede technici of managers zijn, maar die ook bij de toepassing van technologie duurzame en mensvriendelijke keuzes maken. Kunnen we studenten helpen om als ingenieurs en technici de juiste keuzes te maken? Welke rol speelt ethiek hierin? En hoe kunnen we bedrijven ondersteunen om hun keuzes niet alleen te laten afhangen van winstverwachtingen, maar ook sociale en duurzame aspecten mee te laten wegen? Daar moeten we goed over nadenken.”

Techniek is nooit waardevrij

“Techniek wordt in het onderwijs bijna altijd gepresenteerd als waardevrij. We beschrijven techniek als een op zichzelf staande ontwikkeling, zonder dat daar ethische of maatschappelijke factoren aan ten grondslag liggen. Maar techniek is nooit waardevrij en dient altijd een maatschappelijk doel. Techniek wordt ontworpen om zulke doelen te bereiken. Dat geldt voor alle technologie, van staafmixers tot atoombommen. Maatschappelijke, zakelijke en technische aspecten gaan feitelijk hand in hand. Kernwoorden in de onderwijsvisie van Hogeschool Utrecht zijn ‘open’, ‘rechtvaardig’ en ‘duurzaam’. Maar toch zie ik dat veel techniek wordt onderwezen zonder expliciete aandacht voor deze waarden. Het doel van ons onderwijs is niet alleen om inhoudelijke kennis en kunde bij te brengen, maar ook om studenten op te leiden tot evenwichtige en verantwoordelijke volwassenen, die constructief bijdragen aan de maatschappij.”

Pleidooi voor interdisciplinaire opleiding

“Veranderingen doorvoeren vanuit één bepaald perspectief of vanuit één bepaalde discipline is moeilijk en soms zelfs gevaarlijk. Want als mensen niet goed de consequenties van hun acties overzien, kunnen ze keuzes maken die op korte termijn misschien gunstig uitpakken, maar op langere termijn schadelijk zijn. Alle bestaande opleidingen gaan uit van een bepaalde discipline en willen studenten hierin expert maken. Dat heeft onze maatschappij de afgelopen honderd jaar veel vooruitgang gebracht. Maar de huidige maatschappij is zo complex dat we ook opleidingen nodig hebben die een breed overzicht geven over meerdere disciplines, zodat studenten in staat zijn daartussen verbindingen te leggen. Zo kunnen ze met een breed overzicht de effecten van veranderingen en reacties daarop leren inschatten. We hebben niet alleen specialisten nodig maar ook generalisten. Daarom pleit ik voor een opleiding waarin allerlei moderne disciplines samenkomen, zoals Recht, Gezondheid, Defensie, Cultuur, Communicatie en ICT. Een opleiding gericht op persoonlijke ontwikkeling, met een brede, totale kennis voor de student. Mijn droom is om op hbo- of universitair niveau een dergelijke opleiding te starten.”

Het afscheidscollege van dr. ir. Raymond G. Slot MBA heeft als titel Utopie of Dystopie? Maatschappelijke impact van ICT. Het lectoraat Intelligent Data Systems is onderdeel van het Kenniscentrum Economisch Sterke en Creatieve stad van Hogeschool Utrecht.

Foto: Ed van Rijswijk